Hekkarîyanlardan Filozof ve Düşünce İnsanı Ehmedê Xanî

Serkan Taş yazı:

Ehmedê Xanî, 1651 yılında Hakkâri bölgesindeki Xan köyünde dünyaya geldi. Babası Mela İlyas, ilim ve eğitimle uğraşan bir din âlimiydi. Xanî'nin çocukluk yıllarından itibaren ilimle iç içe bir çevrede yetişmesinde babasının ve ailesinin önemli bir etkisi oldu.

Ailesinin daha sonra Serhad bölgesinin önemli ilim ve kültür merkezlerinden biri olan Bazîd'e göç etmesiyle birlikte hayatının yeni ve belirleyici bir dönemi başladı. Bazîd'e yerleştikten sonra dönemin ilme, edebiyata ve irfana son derece önem veren büyük âlimlerinden Mir/Mela Mehmûdê Bazîdî'nin kâtipliğini yapan Xanî, burada hem idari hem de ilmi mekanizmaların işleyişini yakından gözlemleme imkânı buldu.

Dönemin medrese geleneği içerisinde yetişen ve bu köklü ilmî muhitten beslenen Xanî; dinî ilimlerin yanı sıra dil, edebiyat, felsefe ve düşünce alanlarında da kendisini geliştirmiştir.

Arapça ve Farsçanın ilim ve edebiyat dünyasında güçlü bir yere sahip olduğu bir dönemde, kendi ana dilinde Kûrtçe eserler vermeyi tercih etmesi, onun bu zengin entelektüel arka planını anlamak bakımından son derece önemlidir.

Xanî, yalnızca yaşadığı dönemin ilmî birikimini özümseyen bir medrese âlimi değildi. Aynı zamanda toplumunu, yaşadığı coğrafyanın siyasi koşullarını ve halkının geleceğini sorgulayan bir düşünürdü.

17. yüzyıl Kürdistan'ı, farklı mirliklerin ve yerel yönetimlerin varlığını sürdürdüğü, siyasi birliğin sağlanamadığı bir coğrafyaydı. Kürt mirleri arasındaki rekabetler, iktidar mücadeleleri ve zaman zaman silahlı çatışmalara dönüşen anlaşmazlıklar, ortak bir siyasi iradenin oluşmasını güçleştiriyordu. Xanî'nin düşünce dünyasında bu parçalı yapı önemli bir yer tuttu. Onun dikkat çektiği mesele, yalnızca dış güçlerin baskısı değildi; Kürtlerin kendi aralarındaki anlaşmazlıklar, ittifak kuramaması ve enerjilerini birbirleriyle mücadele ederek tüketmesiydi.

Ehmedê Xanî'yi tarihsel açıdan önemli kılan hususlardan biri de tam olarak burada ortaya çıkar.

Xanî, 1789 Fransız İhtilali'nden yaklaşık bir asır önce, Avrupa'da modern milliyetçilik ve ulus-devlet düşüncesi henüz bugünkü anlamıyla şekillenmemişken Kürtlerin siyasi dağınıklığını, kendi aralarındaki mücadeleleri ve ortak hareket edememe sorununu sorguluyordu.

Bir halkın geleceğini belirleyebilmesi için kendi içinde ittifak kurmasının, siyasi çekişmeleri aşmasının ve ortak bir irade oluşturmasının önemine dikkat çekiyordu. Bu bağlamda Ehmedê Xanî, Kürt milliyetçiliğinin ve ulusal bilincinin temel referans noktalarından biri olarak kabul edilebilir; ancak onun milliyetçilik anlayışı hiçbir suretle başka dillere, kültürlere ya da etnik kökenlere karşı bir dışlayıcılık veya düşmanlık barındırmaz. Aksine Xanî, çok dilli ve çok kültürlü bir medeniyet havzasının imkânlarıyla yetişmiş, farklı dillere derin bir saygı duymuştur. Bunun en somut kanıtlarından biri, beyitlerinde veya mısralarında Türkçe, Arapça, Farsça ve Kürtçe dillerini harmanlayarak kaleme aldığı Çargoşe şiiridir. Bu çok dilli edebi yaklaşım, onun kimlik inşasını başka kimlikleri inkâr veya mahkûm etme üzerine değil, kendi halkının diline ve kültürel varlığına sahip çıkma bilinci üzerine kurduğunu açıkça gösterir.

Elbette Xanî'yi bugünün modern ulus-devlet kavramlarıyla birebir tanımlamak tarihsel açıdan doğru değildir. Ancak onun kendi çağında ortaya koyduğu birlik, ortak yönetim ve dil bilinci arayışının, sonraki yüzyıllarda Kürt siyasi ve kültürel düşüncesinde derin karşılıklar bulduğu açıktır.

Xanî bu düşüncesini en bilinen eseri Mem û Zîn'de şu dizelerle ifade eder:

Ger dê hebûya me ittifaqek
Vêk ra bikira me inqiyadek
Rûm û ereb û ecem temamî
Hemiyan ji me ra dikir xulamî
Tekmîl dikir me dîn û dewlet
Tehsîl dikir me ilm û hikmet

Bu dizelerin anlamı kabaca şöyledir: "Eğer aramızda bir ittifak olsaydı, birlikte bir düzen kurabilseydik; Rum, Arap ve Acem toplulukları karşısında güçlü bir konuma gelebilirdik, devletimizi ve toplumsal düzenimizi tamamlayabilirdik, ilim ve hikmete ulaşabilirdik."

Burada özellikle ittifaq kelimesinin üzerinde durmak gerekir. Çünkü Xanî'nin çağrısı yalnızca aynı dili konuşan insanların bir araya gelmesi değildir; siyasi anlaşmazlıkların aşılması, karşılıklı güvenin tesis edilmesi ve ortak bir yönetim iradesinin oluşturulmasıdır.

Xanî, bir halkın dışarıya karşı güçlü olabilmesinden önce kendi içinde anlaşabilmesi gerektiğine inanıyordu. Onun dizelerinde dile getirdiği mesele, yalnızca 17. yüzyılın siyasi şartlarını anlatan bir tespit değil, yüzyıllar sonra dahi üzerinde düşünülmesi gereken tarihsel bir sorgulamadır.

Xanî'nin düşünce dünyasını ve entelektüel derinliğini anlamak için onun beslendiği kaynaklara ve zihni köklerine de bakmak gerekir.

Eserlerinde; Ömer Hayyam, Firdevsî, Muhyiddin İbn Arabî, Ali Hariri, Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî, Fârâbî, Şihabeddin Sühreverdî, Platon ve Aristoteles gibi Doğu ve Batı düşünce geleneğinin zirve isimlerinden etkilendiği açıkça görülür.

Döneminin teolojik, felsefi ve edebi birikimini kusursuz bir şekilde özümseyen Ehmedê Xanî; felsefe tarihi, folklor tarihi, Kürt edebiyatı ve dinler tarihi gibi pek çok alanda derin bir bilgi birikimine sahip küresel ölçekte bir mütefekkirdir.

Özellikle Mem û Zîn başta olmak üzere eserlerinde 30'dan fazla çalgı türüne ve müzik mekamlarına yer vermesi, onun dönemin müzik kültürüne ve estetiğine olan hakimiyetini gösterir; bunun yanı sıra astrolojiye ve gökyüzü ilimlerine dair yaptığı tahliller, onun evrensel bir ilim insanı olduğunu kanıtlar.

Onun asıl dikkat çekici yönlerinden biri, bir halkın yalnızca siyasi güçle değil; dili, eğitimi, edebiyatı ve bu evrensel düşünsel birikimiyle de var olabileceğini kavramış olmasıdır.

Bu derin düşünsel birikimin ve edebi iradenin en önemli ürünleri onun kaleme aldığı eserlerdir.

1690'lı yıllarda yazdığı Mem û Zîn, iki gencin kavuşamayan aşkını anlatırken toplumsal yapıyı, adaletsizliği, iktidar ilişkilerini ve siyasi parçalanmışlığı felsefi bir derinlikle sorgulayan Kürt edebiyatının en büyük başyapıtıdır.

Xanî, bu eseriyle Kürtçenin felsefi ve edebi derinliğini kanıtlamıştır. Çocuklara Arapça-Kürtçe kelime dağarcığını öğretmek ve ana dilinde eğitim almalarını sağlamak amacıyla manzum bir sözlük olarak kaleme aldığı Nûbihara Biçûkan ise bu anlayışın en somut tezahürüdür. Xanî'nin bu eseri kaleme alırken saraylar, mirler veya paşalar için değil, doğrudan "Kürt çocukları için" yazdığını vurgulaması, onun halkçı eğitim vizyonunun ve dil bilincinin en net kanıtıdır.

İslam inanç esaslarını manzum ve anlaşılır bir dille Kürtçe olarak ele aldığı Eqîdeya Îmanê ise inanç dünyasını ana dile taşıma çabasını gösterir. Ayrıca Türkçe, Arapça, Farsça ve Kürtçe dillerini harmanlayarak yazdığı Çargoşe, onun farklı dillere duyduğu saygıyı ve evrensel ilim anlayışını gözler önüne serer.

Tüm bu eserler bir bütün olarak değerlendirildiğinde, Xanî'nin Kürtçeyi yalnızca bir edebiyat dili değil; eğitimin, inancın, felsefenin ve düşüncenin dili hâline getirme iradesine sahip olduğu açıkça görülmektedir.

Xanî, ömrünün büyük bir kısmını geçirdiği ve inkişaf ettiği Bazîd'de 1707 yılında hayatını kaybetti.

Vefatının ardından yine Bazîd'de, İshak Paşa Sarayı yakınlarında bulunan ve bugün kendi adıyla anılan Ehmedê Xanî Türbesi'ne defnedildi. Naaşı ve türbesi, yüzyıllar boyunca halkın ve edebiyat severlerin ziyaret ettiği, hafızalarda yaşayan manevi bir merkez olmaya devam etmiştir.

Ölümünden sonra da eserleri Kürt toplumunun hafızasında sözlü ve yazılı kültür aracılığıyla yaşamayı sürdürdü. Özellikle Mem û Zîn, yüzyıllar boyunca kuşaktan kuşağa aktarıldı. Ancak Kürtçenin yazılı, kamusal ve eğitim alanındaki varlığı uzun yıllar boyunca çeşitli yasaklar ve baskılarla karşılaştı.

Mehmet Emin Bozarslan'ın 1968 yılında yayımladığı çalışma eserin geniş kitlelere ulaşmasında dönüm noktası olurken, sonraki süreçte yapılan çeviriler ve tartışmalar eserin yalnızca edebi değil, kültürel bir hafıza mücadelesi olduğunu da kanıtladı.

Bugün Ehmedê Xanî'nin yeniden gündeme gelmesi, onun mirasına nasıl sahip çıkılması gerektiği sorusunu da beraberinde getirmektedir.

2026 Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri kapsamında Xanî'ye Vefa Ödülü verilmesi sembolik açıdan önemli bir adımdır; ancak bir düşünürün mirasına hakiki anlamda vefa göstermek; onu yalnızca geçmişin saygın bir figürü olarak anmaktan ibaret değildir.

Onun eserlerini okumak, düşüncelerini tartışmak, dilini yaşatmak ve temsil ettiği kültürel birikimi gelecek kuşaklara aktarmak gerekir.

Ehmedê Xanî'yi yalnızca bir şair olarak anmak, onun düşünsel derinliğini eksik değerlendirmek olur.

O; Kürtçeyi edebiyatın, eğitimin ve düşüncenin dili hâline getirmeye çalışan bir mütefekkir, yaşadığı dönemin toplumsal meselelerine kafa yoran bir aydın ve Kürt edebiyatının en önemli isimlerinden biridir.

Bugün onun eserlerine yeniden dönmek, yalnızca geçmişin büyük bir şairini hatırlamak değil; bir dilin hafızasını, bir halkın yüzyıllara yayılan düşünce serüvenini ve farklı kültürlerle barış içinde yaşama iradesini anlamaktır.