1. HABERLER

  2. GÜNDEM

  3. 'Türkçeleştirme çalışmaları'
'Türkçeleştirme çalışmaları'

'Türkçeleştirme çalışmaları'

Van Yüzüncüyıl Üniversitesi Gevaş Meslek Yüksekokulu Öğretim Üyesi Yardımcı Doç. Dr. Şevket Alp Başkanlığındaki ekip, ana merkezi Hakkari olan ve Ters Lale olarak bilinen Şilêr çiçeğini Türkleştirmek için çalışma başlattı.

A+A-

SAMİ YILMAZ / DİHA

Van Yüzüncüyıl Üniversitesi Gevaş Meslek Yüksekokulu Öğretim Üyesi Yardımcı Doç. Dr. Şevket Alp Başkanlığındaki ekip, ana merkezi Hakkari olan ve Ters Lale olarak bilinen Şilêr çiçeğini Türkleştirmek için çalışma başlattı. Hakkari'nin Cilo Dağları'nda yetişen Şilêr'e Türkçe isim verilmek isteniyor.

Hakkari ve çevresinde yetişen dağ gülü olarak bilinen Şilêr'in (Ters Lale) anadolu çiçeği olduğunu ve buradan dünyaya yayıldığını ispatlamaya çalışan Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Gevaş Meslek Yüksekokulu Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Şevket Alp başkanlığındaki altı kişilik ekip, çiçeğin yeni türlerine literatürdekiler yerine Türkçe isim verilmesi için çalışma başlattı. Kürt kültürünü asimile etme girişimlerinin bir parçası olduğu ifade edilen çalışma ile efsanelere ve klamlara konu olmuş bu çiçek, Hakkari kültürünün önemli bir unsuru ve derin kültürel etkilere sahip bir sembol olarak biliniyor. 1960'lı yıllarda Hollanda'da gelen bir turist kafilesi Hakkari dağlarında ki manastırları gezerken Şilêri görüp, bir miktar soğanını ve toprağını alarak ülkelerine geri döndükten sonra da bu çiçeği Hollanda'da yetiştirip literatüre 'Hollanda Çiçeği' olarak geçirmeye çalışmıştı.

'Kadın sesine duyarlı bir çiçek'

Gever Kültür Sanat Derneği Araştırma Birimi Üyesi Selim Oramar, Şilêr çiçeği üzerine yaptığı araştırmada; "Guldexûn Hakkâri'ye özgü bir çiçektir. Bazı yörelerde ise 'Gulnixîn' olarakta bilinir. Çünkü bu çiçekle ilgili kültürümüzde birçok hikâye ve ağıt gibi söylenceler vardır. Genç kızların ağıt şeklinde söyledikleri stranlar var. Sese duyarlı bir çiçektir. Bu çiçek yanık sesleri duyduğu zaman, iç bölümlerinde bulunan gözeneklerden gözyaşına benzer su damlamaktadır. Çok Hassas olan bu çiçek ince kadın sesini seviyor. Bu nedenle çiçeğe Bûka Giryok (Ağlayan Gelin) de denilmektedir" diye konuştu.

Selim Oremar'ın yaptığı araştırmada, çiçeğin yapısı ile ilgili söylencelere de vurgu yapılarak şu tespitlerde bulundu: "Genelde Kürdistan dağlarında yetişmektedir. Dağlarda yetişenleri boyu 120 cm'ye kadar uzarken, bağ bahçelerde boyu en fazla 50 cm'ye ulaşmakta. 2'li, 4'lü, 6'lı, 8'li ve ender olarak 10'lu çiçek açmaktadır. Genelde kırmızı, sarı ve nadiren de yeşile yakın bir renge sahiptir. İlkbaharda açar Haziran ayında ise solar. Eski geleneklerimizde gelinin kafasına bağlanan kofî, kofî'nin üstüne atılan desmal dediğimiz örtüyle Guldexûn'in çiçeği aynı görünümdedir. Ayrıca gelinin baba evinden ayrılırken kafasına atılan örtünün altında kimsenin görmediği bir şekilde ağlarken, döktüğü gözyaşı ile bu çiçeğin akıttığı suyun aynı şekilde olduğu söylenir."

'Hakkari'den koparırsanız ölür'

Uzun süredir Şilêr üzerine araştırma yapan Ziraat Mühendisi Rıdvan Yiğit, sayıda ülkenin bu güle hayran olduğunu söyleyerek, "Hakkâri´nin Cilo Dağları'nda yetişen 'Şilêr', dünyanın en nadide çiçeklerinden biridir. Geçmişte Hakkâri Bölgesi'nde yaşayan Asurîlerin her sabah göbeğinden su yaydığı için 'Ağlayan Lale' adını verdiği ve bu yüzden kutsal saydığı 'Şilêr'in boyu 75 santimetreyi bulmaktadır. Avrupa´da Fritillasio İmperialis, (Kejan Lalesi), Prestika (Karagöz Lalesi), Emperyalis (Ağlayan Gelin), gibi isimlerle anılmaktadır. Halkımız tarafından da Gulnixwîn, Guldexûn ve Şemdinli Lalesi olarak da bilinmektedir. Ancak son dönemlerde birçok yerde araştırma ve inceleme ekipleri kurulurken bu gülü nasıl sahiplenileceği hesapları yapılmaktadır. Ancak Şilêr bu bölgenin sembolüdür. Aralarında Hollanda, Almanya, İngiltere, Norveç gibi ülkelerden çok sayıda bilim adamı beni arayarak bu gül hakkında bilgi almaktalar. Bunu Hakkari kültüründen ve coğrafyasında koparırsanız onu öldürürsünüz" dedi.

Şilêr Nasturiler için de kutsal

Bu bölgede yaşayan Nasturiler Şilêri (Guldexûn) kutsaldır ve Hazreti İsa'nı çarmıha gerildiği sırada Meryem Ana'nın gözyaşlarının yere akmasıyla yetiştiğine inanılır. Hıristiyan ülkelerde en fazla yetiştirilen ve ilgi gören çiçeklerdendir. Avrupa ülkelerinde süs bitkisi, ilaç sanayisi gibi alanlarda kullanılır. Başka bir efsanede ise hastalanan kralın kızı için hiçbir hekim kızın çare bulunmaz ve sonradan gelen bir hekim, "Ben bu kızın ilacını biliyorum. Bu kızın ilacı Hakkâri'de yetişen bir çiçek olan Guldexûn'dur. Bu çiçeğin dibindeki soğanı ve tepesindeki çiçekleri kurutup, havanda dövdükten sonra kıza yedireceksiniz" der ve çiçekten hazırlanan ilaçla kralın kızı iyileşir.

Sadece Hakkari'de 6 Kürtçe ismi var

Hakkari yöresinde Türkçeye Ters Lale diye geçen Şilêr (Guldexûn) ismi son yıllarda 'Şemdinli Lalesi' olarak tescil edilmiş ve bir çok farklı ismi de bulunmaktadır. Bu isimlerden birkaç ise şöyle: Şilêre (Soranice), Guldexûn (Kanlı gül), Gulhirç (Soğanını ayılar yediği için Ayıgülü), Gulnixwîn (Laleleri aşağı sarkan anlamında), Gulbizin (Keçiler yaprağını yediği için Keçigülü), Zengilzom (Yükseklerde ve yaylalarda ve çiçeği bir çanı andırdığı için Yaylaçanı)

Kürtçe şiirlere konu oldu

Şilêr çiçeği Kürtçe'nin Kurmanci ve Sorani lehçelerinde yazılmış şiirlere de konu oldu. Soranca'da Şilêri konu edilen şu dörtülkler bulunmakta:

Şilêre vay Şilêre
Gul sore berjêr e
Xemla bajarê Hewlêre
Şilêre vay Şilêre

Yine Hakkari ve ilçelerinde çok yaygın olarak kullanılan Guldexûn ismi ile ilgili de dilden dile dolaşan şu Kürtçe şiir oldukça dikkat çekici;

GULDEXÛN

Guldexûnê bahar zû bû,
Pişt nêrgizê tu hati bûy,
Kerbên gulan te ve bibû
Tu bike girî guldewxûnê

Guldexûnê bejin bılındî
Çavêt reş in hot miqandî,
Gulyên sor in jê bizdandî,
Tu bike girî guldewxûnê

Guldexûna ber wa razan,
Tu ya çiniy devê gazan
Bo ber biskêt gerden qazan
Tu bike girî guldexûnê

Guldexûnê tu kuvî bûy,
Serê van razan tu şîn bibûy
Pancarçinan tu çinîbûy
Tu bike girî guldexûnê

Guldexûnê per vedenê
Gulyêt sor in ser gerdenê,
Nav wan gulan gulek tıîne
Tu bike girî guldexûnê