Silêman Feqiyanî

ZIMAN Ê KURDÎ (1)

21 Mayıs 2009 Perşembe

XWEDÎ ZIMANÊ XWE DERKEVÎN

Heta eve çent saleke berî naha kurdê bi mijûl zimanê kurdî dibû bihejmar hatin hejmartin, bes nahe bi dilê mirovi nebî jî Kurdê bi zimanê xwe mijûl dibin tê çav. Wekî hati ziman vê dawîyê de gel ê kurd bi zêdehî xwedî zimanê kurdî û xwedî xwe derdikevin, bes ew jî gor hejmara gel ê Kurd wekî dilopa dikevî nava derya şîn tê çav.

Rasti roja rojname a azadîya welat derketi heta hati gêrtin, bo mijûlahîya zimanê Kurdî, xwedî derketina zimanê Kurdî cihê wê herî girîng bû. Gor dilê min rojname a azadîya welat û rojnameyên wekî wê tên weşandin ji bo zimanê Kurdî nan û av bû, bo zimanê Kurdî hewa û tave bû, bo zimanê kurdî berxwedan, jîyan bû. Ew koma karker û nivîskarê di van rojnameda dixebitin zimanê Kurdî bi rih êxistin, ewan çavê mirovê Kurd vekirin ku Kurd xwedî zimanê xwe derketin.
Di vê cîhanêda bê av, bê hewa, bê xwarin û bê vexwarin jîyan nabî? Wê demê bila Kurd bizanin tu gel û serê hemîyê Kurd jî, bê ziman neşîn jîyana xwe berdewam kirin bikin.

Em, hûn û gel ê cîhanê dizanîn ku ziman nebî mirov jî nabe. Ziman mirov e û mirov jî ziman e, her du bi hevra hene. Li cîhanê bigerin çend gel ê cîhanê hene hemî bi navê zimanê zikmakî hêtîne binav kirin.

Mînak;

Îngilîzî = İngilîz, Tirkî = Tirk, Almanî = Alman û Frenseyî = Firense hwd, bi zimanê xwe tên navkirin. Ev mînake hindî hewe bivê dê bişên dirêj bikîn.
Rexê xwe temaşe bikin, ziman bi heyîtîya mirova, mirov bi heyîtîya gel a tê dîtin, tê pêşçav kirin û tê zanin. Her du bihevra girêdan e, yêk tûne bî ya dî jî tûnî ne.

Her we bînin pêş çavê xwe di vê herêmêda cînarê Kurda çend înaye serê zimanê Kurda. Bi asîmilasyêna ziman, bi talankirina aborî, bi talankirina çandêra çend înaye serê zimanê Kurda? Çend cînarê Kurda di vê herêmêda ji bo tûnebîna Kurda, bili tûnebînê Kurda ji bo înkara zimanê zikmakî a Kurda çend têkoşîn dayne. Di Kurdara “zimanek bi navê wê Kurdî û gelek bi navê wan Kurd di vê herêmêda tûnînin” digotin.

Her cînarek Kurda bi çîrokakê Kurd dikirin xolamê gel ê xwe. Wekî Tirka goti “Kurd Tirkê çîya ne.” Tirkê çîyayî dema ser berfa kuşe (berfa qerimti) rêve diçûn bin pê wanda dengê “kart û kurt” derdiket. Û ji wê çendê jî digotine gelê wê herêmê Kurd. An ku ev gel e çiqê Tirkmena tê zanîn, tû gelê bi navê wan Kurd tûnînin di vê herêmêda.

Wekî van gotinê Tirka, cînarê dî yê Kurda jî bi gor bişaftina zimanê Kurda û ji bo tûnebîna Kurda bi dilê xwe çîrok digotin. Bili vane jî evi neyarê Kurda, Kurd jî kişkirin êkodu. Kurd bi destê Kurda dane kuştin. Kurdên sefyane, Kurdên reben jî wekî benzîn û agiri li êkodu dibûn hecet.
Bila eve bibît guhar bikevîte guhê gel ê Kurd û êkere yê xwe berdayî nava oto-asîmilasyon ê.

Em zivirîn asîmilasyon û oto-asîmilasyona ser Kurda tê kirin û Kurdên harîkarîya wê dikin. Bi kurtahî di alîyê ramanê xwe, hindî ji destê me hat em bînin ziman.

Tê zanîn ku salê pêşerojda zimanê kurdî bi gelek zimanara ketîye têkilahîyê û peyv ji êkodura hilgêrtî ne. Mêtingehkara rexekê peyvên Kurdî di nava peyvên xweda berzekirin, rexê dî jî çand û dab û nêrîtên Kurda dane mehandin. Rasti gel ê mêtingehkar(sömürgeci) ji hilgêrtina peyv ê kurdî têr nebû û zimanê kurda jî êxistîne bin asîmilasyonek giran. Mixabin belê hezar cara mixabin Kurd jî bi oto-asîmilasyonêra harî wan dikin. Ev jî bara pêtir bi destê dayikê Kurd tate kirin.

Bi vê dîtinê re, dayik bingehê gelan in, hebûn a gelan in.

Dayik xîme ê gela, êsîle ê jîyana gela nin, her we di bêjin jin jîyan e.
Bi pêşveçûna vê gotinêra dayik tûne be, gel jî tûna be. Her du bihevra hene. An ku dayik tûne be zimanê dayikê tûna bî û zimanê dayikê tûne be jî dayik tûna bî. Ziman û dayik tûne bin gel jî tûna bî. Heske gel bi zimanê xwe, zimanê dayika xwe xwedî derkeve, wê demê habûna ziman çendî ciheke herî girîng digirî tê çav.

Êê nav li ser e “zimanê dayikê.” Ji hemîya zêda dayik xwedî zimanê xwe derketiban, zarokê xwe bi zimanê xwe mezin kiriban, wê demê me naşya behsê oto-asîmilasyon ê bikîn.

Ez di karim bêjim heta salê 1960, 1965 û 1970"ê ra dayikê Kurd zarokê xwe bi zimanê xwe mezin dikir, heta wan sala Kurdê çûba bo artêşa Tirk, an jî didibistanên Tirki, ji Kurdî zêdetir ziman ne dizanîn.

Belê mixabin piştî wan sala, sal hindî berve çûn keçê Kurda ketin dibistanê Tirki û bili dibistanan ketin temaşeyî televizyonan xwe ji xwe dûr êxistin. Ji bo têkilahîya hevalê xwe ewê Kurd, ji bo têkilahîyê hevalê xwe ewê Tirkra ketin telk a oto-asîmilasyon ê. Her we sal hindî berve çûn têkilahîya malbatada giranîya jina pêtir xwe dîyarkir. Êkere jin di malêda piştî xwedî kari bûn, bili şolê malê di malêda bi zilamê malêra keti karê jiderve êkere serê weristi hilgêrt destê xwe û bi dilê xwe zarokê xwe mezinkir. Zilamê malê ji bo zimanê zaroki çendî bêjîte hevsera xwe çareserîya wi tûne bû. Xwe ji bili zimanê gelê xwe ji zimanê gelek dî anîn ziman, anîn çav û zarokê xwe jî bi zimanê wi geli mezin kirin. Ez vê jî bînim ziman ku ev têkilahîya jina di bajêr û bajêroka zêdehî xwe dîyarkir.
Vê jî ne bêjim tivê ne borim, di xwestika xwera lêborîn a hewe dixazim û kurtahî ramanên xwe bînim ziman. Dema têkiliyên hilberînê kapîtalîzm ê ketin herêmekê pêşîyê exlaqê gelê herêmê xerapdike. Paşê jî kevneşop (gelenek) û nêrît (görenek) ên mirovi, xerapdike. Mirovi têxî nava oto-sîmilasyon ê û zimanê mirovi di mehînî. Dîroka û çanda mirovi, dab û nêrîtên mirovi dide berzekirin. Û mirovê xwedî ê gelekê, xwedî ê welatekê, xwedî ê dîrokekê jî ji dîroka cîhanê de radike.

Rasti kirêtîyên kapîtalizmê bi hejmarkî nahên xilasbûn, ji wê çendê em zivirîn mijar a xwe.

Herê dê zivirîn mijar a xwe bes berdewamîya wê dê nivîsîna paşda têde dest pê bikîn.

Bu yazı toplam 6723 defa okunmuştur
devûkê Culemêrgê
 // Adnan Axacan
Dest xwes Silêman Feqîyanî. Ez bi kurdî nivïsandina te gelek keyfxwesim. Ez pêsnîyar dikim ku berî tu nivîsarên xwe wesînî carekë an duyan bixwïne. Hin kêmasîyan tu dê bixwe bibînî û sererast bikî. Devûkê Culemêrgê gelek nerme û sadeye. lê divëli bîra te be ku di axaftina rojane da em gelek pas û pêspirtikan dixwuyn. Ji bo zimanê nivîskî evene hewcene: wek di, bi, ji uhv. Daxwaza serkevtina te dikim hêvïdarim tu dë li ser rêbazxa xwe berdewam bîy....
24 Mayıs 2009 Pazar 23:33
qelemekî rengîn
 // gewda
destên te sax bin. heke ti bi devkê cilemêrgê binivîsî başe. wekî hevali goti di devokê cilemêrgê da gele xizîne hene. hinde peyv bi mecburî mirov bi kar tînît. belê heke ew peyv an lefz di devokê cilemêrgîda hebît hewceye ti wê lefzê bi kar bînî.
nivîsên te di xweşin. belê lazime qelemê te neyî îdeolojîk bît. qelemekî kurdistanî bît. ti bi xwe jî di zanî kurd tinê ne eşîretekin ne cemaatekin ne komekin partiye kin.... kurd gelekî mezine. komalnasî dibêje: dîn çande. heke kurda dînê xwe edetên xwe ji bîr kirin ka çawa biberzebuna azmanê xwe asîmîle bun dê weke asîmîle bin. bîr û bawerîya kurda dînî hizar salîye. rengê kurda yê mezin e. heke mirov li ser bawerîyekê nebît jî hewceye mirov hirmetê bigre bo wi dîni ji ber hinde kesa. bawerîya mi ewe qu kurd hindî ji edetên xwe durdikevin hinde jî esîmîle dibin.
ez nabêjim bêhirmetî wa çêbuyî. belê madem em kurdî di nivîsin hewceye qelemê me kurdistanî bît. na heke qelemekî îdeolojîk bît tinê ew kesên li ser wê bawerîyê dê wê nivîsê xwînin. wêca ev3e jî ti dizanî. ez bi dilekî sax va tişta dibêjim.
bi mîne di nav xêr û xweşîya da....
22 Mayıs 2009 Cuma 17:55
"xwedî derketin" çi ye?
 // razbar
Dest xwesh be kak Feqiyanî,
Lê, bo xatira xudê û pêyxemberan zêde guhê xwe nede xelet-î meshûrên di warê nivîsa kurdî de.. Ma her Cûlemêrgiyek nizane bêje "li zimanê xwe xudan bin" an jî "xwe bi zimanê xwe hay biden".. îca, çi hewce ye qalibên ji tirkî tercumekirî lê dikî? "Xwedî derketin" rasterast tercumeya "sahip çikmak"a tirkî ye. Ji bo kesekî ku di repertuwara wî ya zimanî de qalibeke resen a kurdî nebe, normal e mirov têdigihe; lê belê, shukur gelek tabîr û qalibên resen mane li cem me Cûlemêrgiyan.. Ew kurdiya ku di roj tvyê de emel pê dikin pîroz nîne; rêkê li ber zanîna xwe ya resen vekin, reng e di vê de mifayeke zêdetir hebe..
bi xêr û xweshî.....
21 Mayıs 2009 Perşembe 17:43